Μια νέα διακρατική μελέτη από το έργο SHE-LEARNS διαπιστώνει ότι οι μονογονείς μητέρες στη Σλοβενία, το Βέλγιο, την Κύπρο και τη Ρουμανία αντιμετωπίζουν την ίδια διαμόρφωση εμποδίων στην εκπαίδευση ενηλίκων, ανεξάρτητα από το πόσο ισχυρά είναι τα εθνικά τους συστήματα υποστήριξης. Η συνέπεια για τους πολιτικούς είναι δυσάρεστη: η ευκαιρία από μόνη της δεν είναι αρκετή.
Στην Ευρώπη, περίπου 85% των μονογονεϊκών οικογενειών είναι γυναίκες. Είναι συνεχώς υπερβολικά εκπροσωπημένες στις στατιστικές φτώχειας, υποεκπροσωπημένες στις στατιστικές ενηλίκων εκπαίδευσης, και συχνά τους λέγεται ότι τα προγράμματα που προορίζονται να τις βοηθήσουν είναι “διαθέσιμα.”
Η νέα Διεθνής Έκθεση SHE-LEARNS για την Υφιστάμενη Κατάσταση (Μάρτιος 2026), βασισμένη σε γραφειακή έρευνα, ομάδες εστίασης και δομημένα ερωτηματολόγια σε Σλοβενία, Βέλγιο, Κύπρο και Ρουμανία, δείχνει γιατί αυτή η υπόσχεση συχνά αποτυγχάνει να μεταφραστεί σε πραγματικότητα.
Η κύρια ανακάλυψη είναι εντυπωσιακή: το μοντέλο ευημερίας σχεδόν δεν έχει σημασία.
Ένα μοτίβο που δεν σέβεται τα σύνορα
Η Σλοβενία διαθέτει ένα σχετικά ισχυρό καθολικό σύστημα κοινωνικής πρόνοιας. Το Βέλγιο συνδυάζει γενναιόδωρες κοινωνικές μεταφορές με μια πολύπλοκη, πολυεπίπεδη αρχιτεκτονική υποστήριξης. Η Κύπρος έχει πιο αυστηρές δημόσιες δαπάνες και περιορισμένη δομική υποστήριξη. Η ικανότητα πρόνοιας της Ρουμανίας είναι η πιο αδύναμη από τις τέσσερις.
Αυτές οι διαφορές είναι πραγματικές και σημαντικές. Ο κίνδυνος φτώχειας των παιδιών κυμαίνεται από 11.8% στη Σλοβενία και 14.8% στην Κύπρο έως 33.8% στη Ρουμανία. Η συμμετοχή των ενηλίκων στη μάθηση κυμαίνεται από κάτω του 10% στη Ρουμανία έως περίπου 30% στο Βέλγιο.
Και όμως, και αυτή είναι η κεντρική συνεισφορά της έκθεσης, η βιωμένη εμπειρία των μονογονεϊκών μητέρων σε όλες τις τέσσερις χώρες συγκλίνει στις ίδιες πέντε περιορισμούς:
- χρονική φτώχεια και γνωστική υπερφόρτωση;
- χρηματική αβεβαιότητα, ακόμη και όταν είναι απασχολημένος;
- φροντίδα παιδιών που είναι μη διαθέσιμη, απλησίαστη ή ασύμβατη με τα προγράμματα μάθησης;
- συστήματα εκπαίδευσης ενηλίκων σχεδιασμένα για “ιδανικούς μαθητές” με σταθερές ζωές;
- συναισθηματικό και ψυχολογικό βάρος σπάνια αναγνωρίζεται στην πολιτική.
Η έκθεση αποκαλεί αυτή τη ρύθμιση “περιορισμένη αυτονομία” οι επίσημες δικαιώματα και ευκαιρίες υπάρχουν, αλλά οι πραγματικές επιλογές περιορίζονται σοβαρά από δομικές, οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις (Rubenson & Desjardins, 2009).
“Η ευελιξία χρόνου δεν είναι προστιθέμενη αξία. Είναι προϋπόθεση για τη συμμετοχή.”
Αυτή η πρόταση, που προέρχεται από τα ευρήματα ομάδας εστίασης, αποτυπώνει την καρδιά της έκθεσης. Σε όλες τις τέσσερις χώρες, οι ανύπαντρες μητέρες δεν αναφέρουν έλλειψη κινήτρου. Δεν λένε ότι τους λείπει το ενδιαφέρον. Δεν λένε ότι δεν μπορούν να δουν την αξία της μάθησης.
Αυτό που λένε, επανειλημμένα και σε πολύ διαφορετικά εθνικά συμφραζόμενα, είναι ότι οι συνθήκες υπό τις οποίες προσφέρεται η μάθηση καθιστούν την συμμετοχή αδύνατη.
Μια εργαζόμενη μητέρα στο Βέλγιο περιέγραψε πώς οι σωρευτικοί έμμεσοι κόστοι (φροντίδα παιδιών, μεταφορές, υλικά) καθιστούν ακόμη και τα ονομαστικά “δωρεάν” μαθήματα απλησίαστα. Οι Κύπριοι συμμετέχοντες τόνισαν ότι η εξάντληση και το συναισθηματικό φορτίο μειώνουν την ποσότητα χρόνου που είναι διαθέσιμη για χρήση. Οι συμμετέχοντες σε ομάδες εστίασης από τη Ρουμανία περιέγραψαν τα προγράμματα εκπαίδευσης που διαρκούν όλη την ημέρα το Σαββατοκύριακο, προγραμματισμένα από τις 9 π.μ. έως τις 6 μ.μ., ως ουσιαστικά ανέφικτα, ενώ οι ίδιες ώρες χωρισμένες σε πολλές μικρότερες συνεδρίες θα ήταν εφικτές.
Η συμπερασματική είναι η ίδια παντού: η μη συμμετοχή είναι λογική, όχι κινητήρια.
Τέσσερις χώρες, τέσσερα πρόσωπα του ίδιου προβλήματος
Η έκθεση προσδιορίζει ένα διακριτό “προφίλ αποκλεισμού” για κάθε χώρα:
- Σλοβενία απεικονίζει μια “κρυφή δυναμική αποκλεισμού” – η συμμετοχή είναι θεωρητικά προσβάσιμη αλλά πρακτικά μη βιώσιμη. Τα προγράμματα υποθέτουν έναν “ιδανικό μαθητή,” και οποιαδήποτε διαταραχή (ένα άρρωστο παιδί, μια αλλαγή προγράμματος) οδηγεί σε αποχώρηση. Το ζήτημα δεν είναι η είσοδος, αλλά η διατήρηση.
- Βέλγιο δείχνει ένα “φαινόμενο κατακερματισμού” – η υποστήριξη υπάρχει αλλά είναι άνιση σε διάφορες περιοχές, γλώσσες και ιδρύματα. Η συμμετοχή εξαρτάται από την ικανότητα να πλοηγηθεί κανείς σε πολύπλοκα συστήματα. Η αναγνώριση της προηγούμενης μάθησης αναδεικνύεται ως μια ιδιαίτερα οξεία έλλειψη.
- Κύπρος παρουσιάζει ένα συνδυασμένο περιβάλλον περιορισμών – πολλαπλά εμπόδια συγκλίνουν ταυτόχρονα, με την συναισθηματική και γνωστική υπερφόρτωση να λειτουργεί ως κύριος περιοριστικός παράγοντας μαζί με τους λογιστικούς περιορισμούς.
- Ρουμανία αντικατοπτρίζει ένα “μοντέλο συμμετοχής που καθοδηγείται από την επιβίωση” – η οικονομική ανασφάλεια κυριαρχεί, και η μάθηση ανταγωνίζεται άμεσα τις άμεσες ανάγκες του νοικοκυριού. Οι Ρουμάνοι συμμετέχοντες δίνουν μια ασυνήθιστα ισχυρή έμφαση στο αν η εκπαίδευση οδηγεί σε απτές επαγγελματικές ευκαιρίες.
Αυτές οι διαφορές έχουν σημασία για το σχεδιασμό. Ένα μοντέλο που λειτουργεί στη Σλοβενία, όπου το σύστημα είναι ισχυρό αλλά αυστηρό, θα χρειαστεί διαφορετικές έμφασεις στη Ρουμανία, όπου κυριαρχεί η λογική της επιβίωσης.
Τι λέει η απόδειξη για τις λύσεις
Παρά τις συμφραστικές παραλλαγές, η έκθεση δείχνει αξιοσημείωτη σύγκλιση σχετικά με το τι λένε οι μονογονείς και οι ενήλικες εκπαιδευτές σε όλες τις τέσσερις χώρες ότι θα λειτουργούσε πραγματικά. Τέσσερις πυλώνες αναφέρονται συνεχώς:
- Ευέλικτες μορφές μάθησης – αρθρωτές, υβριδικές, αυτορυθμιζόμενες, σχεδιασμένες ώστε η μάθηση να προσαρμόζεται στους συμμετέχοντες και όχι το αντίστροφο.
- Ενσωματωμένη φροντίδα παιδιών – όχι ως συμπληρωματική υπηρεσία αλλά ως βασική υποδομή, ενσωματωμένη στο σχεδιασμό της εκπαίδευσης αντί να προστίθεται εκ των υστέρων.
- Χρηματοοικονομική προστασία – απαλλαγές από τέλη, επιδόματα, συμβατότητα παροχών και προστασία από την “παγίδα ευημερίας” όπου η συμμετοχή σε εκπαίδευση μειώνει το συνολικό εισόδημα του νοικοκυριού.
- Συνεχής καθοδήγηση και ψυχοκοινωνική υποστήριξη – καθοδήγηση, υποστήριξη από ομότιμους, διοικητική πλοήγηση και προσεγγίσεις που βασίζονται σε τραύματα, που θεωρούνται μέρος της παροχής, όχι ως προαιρετικά πρόσθετα.
Η έκθεση το αποκαλεί “ενσωματωμένη λογική παρέμβασης.” Κανένας από τους τέσσερις πυλώνες δεν λειτουργεί μόνος του. Η εκπαίδευση δεξιοτήτων χωρίς φροντίδα παιδιών είναι μη προσβάσιμη. Η χρηματοδοτική υποστήριξη χωρίς ευελιξία είναι σπατάλη. Η ευελιξία που δεν έχει σχέση με την απασχόληση σε χώρες όπως η Ρουμανία αποτυγχάνει να κινητοποιήσει τη συμμετοχή.
Πέρα από το έργο: μια ευρύτερη ευρωπαϊκή ερώτηση
Το έργο SHE-LEARNS, που χρηματοδοτείται στο πλαίσιο του Erasmus+ και συντονίζεται σε Σλοβενία, Βέλγιο, Κύπρο και Ρουμανία, τοποθετεί τις επερχόμενες πιλοτικές παρεμβάσεις του ως μοντέλο επίδειξης: μια τεκμηριωμένη δοκιμή του τι συμβαίνει όταν η συμμετοχή σχεδιάζεται γύρω από τις πραγματικές συνθήκες ζωής αντί για την ευκολία των θεσμών.
Αλλά οι επιπτώσεις είναι ευρύτερες. Ο Ευρωπαϊκός Πυλώνας Κοινωνικών Δικαιωμάτων, η ατζέντα δια βίου μάθησης και η Ατζέντα Δεξιοτήτων για βιώσιμη ανταγωνιστικότητα βασίζονται στην υπόθεση ότι η επέκταση των ευκαιριών οδηγεί σε διευρυμένη συμμετοχή. Τα στοιχεία της SHE-LEARNS αμφισβητούν άμεσα αυτή την υπόθεση. Για τις ομάδες με υψηλό βάρος, η ευκαιρία είναι απαραίτητη αλλά απέχει πολύ από το να είναι επαρκής.
Η τελική διαπίστωση της έκθεσης είναι πιο οξεία από οποιαδήποτε μεμονωμένη σύσταση:
Η ένταξη δεν μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της πρόσβασης. Απαιτεί τη σύγκλιση των συστημάτων με τις πραγματικότητες αυτών που στοχεύουν να εξυπηρετήσουν.
Για τα περίπου έξι εκατομμύρια μονογονεϊκά νοικοκυριά στην Ευρώπη με εξαρτώμενα παιδιά, που κατά κύριο λόγο επικεφαλής είναι γυναίκες, αυτή η ευθυγράμμιση είναι καθυστερημένη.